Ruzie op de verjaardag

Op een verjaardag in Hellevoetsluis staat de televisie aan, en dat is bijna alles wat ik van de kamer mag weten (de journalist was duidelijk niet voor het interieur gekomen). RTL beschrijft op 9 maart 2017 een rustig feestje met z'n drieën, Nancy Prins bij haar ouders, het nieuws op de achtergrond. Wanneer Geert Wilders in beeld komt, zegt Nancy dat hij haar stem niet krijgt, en hoewel haar moeder wil dat het onderwerp onmiddellijk stopt, blijft Nancy doorvragen. Dan valt de zin waaraan ik blijf haken: "Wil je later dan met een hoofddoek lopen?" Even later, vertelt Nancy, pakt haar moeder haar bij de arm om haar naar buiten te werken, al is het Nancy die uiteindelijk zelf vertrekt.

Ik blijf bij die arm omdat de rest van de kamer mij wordt onthouden. Eerst krijgt Nancy's lichaam een denkbeeldig kledingstuk aangemeten, waarna datzelfde lichaam volgens haar relaas wordt vastgepakt om het uit de ruimte te bewegen. Daardoor verschuift het politieke verschil van een as met links en rechts naar een kwestie van centimeters en aanraking, en krijgt ook de voordeur plotseling politieke betekenis, omdat iemand dichtbij genoeg staat om hem te gebruiken.

Ik wantrouw de scène omdat ze zich zo behulpzaam aanbiedt: een moeder wil PVV stemmen terwijl haar dochter van Wilders is afgehaakt, en de ruzie eindigt bij de uitgang. Wie over polarisatie wil schrijven, krijgt het bewijs haast voorgemonteerd geleverd, alleen zit bij voorgemonteerde meubels meestal precies één schroef verkeerd, waarna je er pas op gaat zitten als de garantie is verlopen.

De vrouw zonder aanhalingstekens

Mijn eerste probleem zit in de bron waaruit ik die tafel ken. RTL spreekt Nancy uitvoerig en haar moeder niet, zodat alles wat ik van die moeder weet, arriveert via de dochter die na de ruzie met een journalist praat. Haar woorden krijgen aanhalingstekens omdat Nancy ze herhaalt, maar haar eigen stem krijgt geen eigen regel.

Ik kan daar een keurige bronkritische voetnoot van maken, maar dan mis ik wat er voor mijn neus gebeurt. Dit essay gaat over wie als gesprekspartner verschijnt, terwijl mijn ingang één partij wel laat spreken en de andere vrouw alleen laat bestaan als iemand over wie wordt gesproken. Dat hoeft Nancy's relaas niet onwaar te maken, al maakt het mijn positie wel ongemakkelijker, wat doorgaans een gezonder begin is dan zekerheid.

Nancy beschadigt zelf het nette tableau, want ze vertelt dat ze onaardige dingen zei en Wilders een "droeftoeter" noemde, waarna haar moeder het woord terugkaatste. Ik weet daardoor in elk geval dat Nancy niet als een geduldige Socrates bij de televisie zat (Socrates heeft, voor zover bekend, niemand een droeftoeter genoemd). Ze bleef doorvragen nadat haar moeder wilde stoppen, terwijl het gesprek kennelijk al brandde. Zelfs democratische nieuwsgierigheid kan irritant worden wanneer de ander om stilte vraagt, en daar bestaat helaas geen keurmerk voor.

Ik weet niet hoe haar moeder die avond zou vertellen. Haar versie zou Nancy harder kunnen maken of zichzelf, en evengoed kan ze de feitelijke volgorde bevestigen en alleen de toon anders horen. Wie zo'n mogelijkheid invult, levert polarisatie bruikbaar bouwmateriaal, want de tegenstander heeft dan genoeg ontbrekende stukken om haar zelf af te maken.

Dat risico is voor mij geen reden om de scène weg te leggen, wel om smaller te kijken. Wie die avond het redelijkst was, kan ik niet vaststellen, maar ik kan wel zien welke middelen in Nancy's relaas beschikbaar worden zodra een politiek verschil persoonlijk wordt: een onderwerp kan worden beëindigd terwijl een lichaam richting deur gaat. De dochter vertrekt; het huis blijft waar het stond.

Ik wil ook iets moeilijkers laten staan: degene die vertrekt, heeft daarom nog geen moreel gelijk. Mensen lopen weg nadat ze zelf hebben beledigd of nadat een ander eindelijk een grens trekt, en soms volgt vertrek op een ultimatum dat eenvoudig niet wordt aangenomen. Een deur registreert beweging buitengewoon nauwkeurig en schuld bijzonder slecht. In politieke verhalen verwarren we die functies graag, vooral wanneer onze eigen partijgenoot de jas al aan heeft.

Het kledingstuk dat niemand draagt

Wanneer ik de hoofddoekzin opnieuw lees, valt vooral op wat er niet in de kamer is: een vrouw met een hoofddoek. Het kledingstuk zit alleen in een voorspelde toekomst en wordt op Nancy's hoofd gelegd als bewijs van wat volgens haar moeder kan volgen wanneer Wilders geen steun krijgt.

Als samenvatting van een religie of van het hele debat over vrouwenrechten kan die hoofddoek hier niet dienen, daarvoor is hij in deze scène te afwezig. Hij behoort aan niemand die hem zelf draagt en er betekenis aan geeft, en is een politiek rekwisiet, door de ene vrouw op het denkbeeldige lichaam van de andere gezet. De werkelijke draagster is zo grondig verdwenen dat haar kleding het hele werk alleen kan doen.

Dat vind ik een vreemde vorm van buikspreken. Een onbekende moslima hoeft de woonkamer niet binnen en krijgt er toch een hoofdrol, terwijl haar kleding dreiging kan betekenen zonder dat zij iets zegt over waarom zij haar draagt. Daarin zit een veel groter gemak van politieke discussie: een concreet mens weglaten en het zichtbare kenmerk behouden, wat tijd scheelt (politieke symbolen zijn voorbeeldige gasten: ze spreken nooit tegen). Mensen verpesten hun symbolische functie zodra ze zelf gaan praten.

Nancy probeert de angst van haar moeder te verklaren met een herinnering van vroeger. Volgens Nancy vermeed haar moeder het strand bij een toenmalige vluchtelingenopvang, omdat ze zich in badpak bekeken voelde door asielzoekers. Ook daarvan weet ik alleen wat Nancy vertelt, en toch kan ik de lichamelijke verplaatsing in haar verhaal niet missen: eerst wordt de moeder bekeken, jaren later draagt de dochter in een ruzie de gevreesde kleding.

Een diagnose maak ik daar niet van, want een mens is geen romanpersonage dat op pagina twaalf alvast zijn motief voor pagina tweehonderd krijgt ingeplant. Wat ik wel zie, is hoe familiepolitiek materiaal gebruikt dat al onder de huid zit. Migratie arriveert niet als hoofdstuk uit een verkiezingsprogramma. Het vindt een badpak, een dochter, een oude angst en een zin die precies weet waar hij moet landen.

Daarom interesseert familie mij meer dan een televisiedebat. Een onbekende tegenstander kent mijn zwakke plekken hooguit per doelgroep, terwijl familie over het ongeordende archief beschikt: ze weet welk verlies nog gevoelig ligt en welk woord vroeger genoeg was om een deur dicht te slaan. De staat geeft iedereen één stem, maar een moeder beschikt daarnaast over voorkennis, wat electoraal vermoedelijk verboden zou zijn.

Twee schermlengtes lager

Als ik na Nancy mijn browser zou sluiten, hield ik een comfortabel essay over, waarin de verontwaardiging al een vaste politieke richting had. Alleen staat in hetzelfde RTL-artikel, een paar schermlengtes lager, een vrouw die die nette indeling bederft. Ze heet er Masha, al meldt de redactie dat naam en leeftijd zijn gefingeerd.

Masha werkt volgens RTL bij een Amsterdamse zorgorganisatie en stemt VVD. Wanneer ze tijdens een werkoverleg haar voorkeur noemt, hoort ze haar collega's geschrokken reageren, en daarna houdt ze die liever voor zich, zoals ze voor het artikel ook haar echte naam niet wil gebruiken. Haar politieke redenering hoef ik niet te delen om te zien wat er sociaal gebeurt: één partijnaam verandert haar positie in de kamer.

Bruikbaar wordt Masha pas wanneer haar reden blijft staan. Ze zegt dat haar werk in de zorg haar rechtser heeft gemaakt, en de nadruk op zelfredzaamheid die ze daar zag, herkende ze bij de VVD. Haar collega's horen dus geen willekeurig etiket, want achter die stem zit een redenering die uit hetzelfde werk komt dat zij samen doen. Dat maakt hun verbazing interessanter: ze kennen de collega, maar de partijnaam lijkt even sterker te spreken dan vijf jaar gedeelde werkvloer.

Ook haar conclusie over sociaal beleid hoef ik niet over te nemen om te zien hoe snel karakter uit stemgedrag wordt afgeleid. Volgens Masha wordt rechts stemmen op het werk gelezen als asociaal, terwijl ze vermoedt dat links stemmen op de Zuidas dan weer vreemd kan vallen. Dat laatste is haar inschatting, geen onderzoek, maar het blijft een scherp detail, omdat zij de kamer al meedenkt en begrijpt dat dezelfde stem in een andere ruimte een ander sociaal accent krijgt.

Wat mij treft, is hoe weinig geweld daarvoor nodig is. Niemand pakt Masha bij haar arm, en een chef die dreigt of een sanctie komt er volgens het artikel niet aan te pas, want een paar verbaasde reacties volstaan om haar te leren welke mening in deze ruimte uitleg behoeft. Sociale orde heeft zelden een portier nodig wanneer de aanwezigen zelf duidelijk genoeg naar de verkeerde jas kijken.

RTL zet Nancy en Masha onder dezelfde kop en plaatst er vervolgens gesprekstips bij, met een resultaat dat bijna komisch is in zijn goede bedoeling (de democratie als keukentoestel, compleet met acht veiligheidsinstructies). Wees nieuwsgierig, adviseert de redactie, en even verder mag iedereen zich op elk moment terugtrekken. Het klinkt als een gebruiksaanwijzing voor een apparaat dat in iedere woonkamer hetzelfde voltage aantreft, terwijl het eigen artikel al laat zien dat dit niet zo is.

Bij Nancy zie ik een huis waarvan haar moeder mede de voorwaarden bepaalt, bij Masha een werkruimte waarin een professionele meerderheid de toon zet. Dat zijn geen gelijke situaties, en dat verschil maakt ze bruikbaar: wie zich moet verklaren, is degene wiens standpunt in die specifieke kamer afwijkt van wat daar doorgaat voor normaal, links of rechts.

Vaste kampen maken een tekst overzichtelijk en besparen het vervelende werk van telkens opnieuw kijken wie waar zit (het politieke equivalent van een zitplan dat al gedrukt is voor de gasten binnen zijn). Alleen zitten links en rechts zelden als delegaties tegenover elkaar, want ze zitten tussen collega's of familie, in een huis van iemand anders, onder een leidinggevende, naast iemand van wie ze later nog iets nodig hebben. Een stemhokje maakt lichamen tijdelijk even groot; een kamer zet de meubels meteen terug.

Daarmee verschuift voor mij de vraag. Minder dan wie moreel verplicht is om een gesprek te redden, wil ik eerst zien wie in een ruimte de vanzelfsprekendheid bezit: wie iets mag zeggen zonder toelichting en wie zijn woorden moet voorzien van bewijs, en wie het onderwerp kan sluiten terwijl hij zelf blijft zitten. Macht draagt in een gesprek zelden een uniform; meestal heeft ze gewoon de sleutel.

De meetlat

Patrick van Erkel en Emma Turkenburg meten in hun Belgische onderzoek iets wat aan zulke tafels moeilijk zichtbaar blijft. Na de federale verkiezingen van 2019 keken zij naar gevoelens tussen partij-electoraten en naar hun ideologische afstand, en in Vlaanderen hing die afstand zeer sterk samen met hoe warm of koud kiezers aanhangers van andere partijen beoordeelden. Op groepsniveau was de correlatie min 0,83.

Dat cijfer maakt het comfortabele verhaal over polarisatie meteen minder comfortabel, want afkeer blijkt meer dan een laag lawaai die media over redelijke burgers hebben gegoten. Mensen die politiek verder uit elkaar staan, kunnen elkaar werkelijk minder graag beoordelen, en daar hoeft geen algoritme bij te komen: soms is het meningsverschil groot genoeg om zelf lelijk te worden.

Daarna doet de studie iets interessanters, want ze vergelijkt ook waar kiezers hun tegenstanders denken te zien met waar die groepen in de meting staan. Linkse respondenten plaatsten Vlaams Belang-kiezers bijna anderhalf punt verder naar rechts, en Vlaams Belang-kiezers schoven de linkse electoraten eveneens verder naar links, zij het gemiddeld minder sterk. De vertekening liep dus beide richtingen uit en was niet even groot.

Dat verschil weegt zwaarder dan de correlatie, omdat een politieke afstand reëel kan zijn en ondertussen door de deelnemers wordt uitgerekt. Wie iemand afwijst omdat hij werkelijk verder weg staat, laat de afkeer vervolgens meehelpen om hem nog wat verder weg te tekenen. De meetlat ligt op tafel, alleen houdt de hand die hem vasthoudt hem niet helemaal stil (het kadaster zou zo'n meting niet aanvaarden).

Eelco Harteveld vond in Nederland een verwant patroon: in zijn onderzoek werden politieke groepen kouder beoordeeld naarmate de ideologische afstand groter was, met de sterkste tegenstellingen onder meer rond culturele kwesties en steun voor populistisch radicaal-rechts. Wat ik daarin lees, is dat inhoud en afkeer zich aan elkaar kunnen vastzetten tot moeilijk te zien is waar het ene ophoudt, en een opdracht tot gezelligheid hoort daar niet bij.

Daarmee verandert Nancy opnieuw van plaats in mijn hoofd. Zij vertelt dat ze vroeger zelf Wilders-aanhanger was en zelfs een bijeenkomst bezocht, zodat haar huidige verschil met haar ouders geen oude breuklijn is die altijd door de familie liep: zij is verschoven. In Nancy's versie ziet haar moeder aan tafel dus niet alleen een andere politieke positie, maar een dochter die een bekende positie heeft verlaten.

Het woord verraad ligt dan klaar om erop geplakt te worden, maar het volstaat de tijd toe te voegen. Familie onthoudt eerdere versies van je met een hardnekkigheid waar geen zoekmachine tegenop kan, zodat je politiek kunt opschuiven en toch elke kerst aanschuift naast iemand die je vorige overtuiging nog uit zijn hoofd kent. Een partij wisselen is eenvoudig op een stembiljet, maar aan tafel moet je het uitleggen aan de archivarissen.

Het Vlaamse onderzoek maakt nog iets kapot, want de fout was niet netjes symmetrisch. Linkse respondenten overschatten de afstand tot Vlaams Belang sterker dan Vlaams Belang-kiezers die tot de linkse partijen overschatten, en dat verschil laat zich niet wegmasseren tot de geruststellende mededeling dat iedereen hetzelfde doet (een massage die in het politieke debat overigens gul wordt terugbetaald). Eerlijk analyseren betekent soms dat een gedeeld mechanisme ongelijk verdeeld blijkt, en symmetrie is geen deugd wanneer de data scheef staan.

Het gemak zit ergens anders. Zodra een politieke groep iemand tegenstaat, verleidt één standpunt tot het alvast invullen van de rest: uit een partijvoorkeur groeit een pakket, waarna het pakket een persoon wordt, die toevallig de combinatie van opvattingen bezit waartegen de beste argumenten al klaarstaan. Het is bijzonder efficiënt discussiëren met iemand die je zelf hebt samengesteld, want hij onderbreekt zelden.

Tien minuten

Op dit punt ligt de conclusie voor de hand dat iedereen zijn eigen deur mag sluiten en dat sociale afstand vooral bescherming heet, alleen houdt het onderzoek die conclusie tegen. Er bestaat een serieus democratisch verlies wanneer politieke tegenstanders elkaar uitsluitend nog als categorie ontmoeten, omdat de karikatuur dan geen concurrentie krijgt van de mens die er slecht in past.

Dat verlies is huiselijker dan grote woorden als democratische erosie doen vermoeden. Een partijaanhanger op televisie kan gemakkelijk een type blijven, maar een oom met dezelfde stem die na een operatie je kat eten gaf, is lastiger zuiver te haten. Hij heeft gewoonten die niets met zijn partijprogramma te maken hebben en kan een standpunt verwerpen dat je hem al had toegeschreven, wat werkelijke mensen vervelend ongeschikt maakt voor ideologische opslag.

Jona de Jong testte in 2024 een kleine versie van dat probleem. Hij koppelde 582 Britse Labour- en Conservative-kiezers aan een anoniem gesprek van tien minuten over immigratie of herverdeling, waarbij de deelnemers elkaars partijvoorkeur en hun standpunt over het onderwerp zagen. Ze kregen geen gesprekscoach die bij ieder scherp randje met een kaartje kwam zwaaien (tien minuten zonder handleiding bleek haalbaar).

Na die tien minuten veranderden hun politieke opvattingen gemiddeld niet significant, een detail dat ik bijna bevrijdend vind. Hun sympathie voor de andere partij nam wel toe, en ze wilden vaker opnieuw met politieke tegenstanders praten. Het gesprek slaagde dus zonder de klassieke trofee van debat: niemand hoefde naar huis met de mening van de ander in zijn jaszak.

Het effect werd kleiner wanneer de deelnemers inhoudelijk verder uit elkaar stonden, wat het experiment voor mij geloofwaardiger maakt. Tien minuten gesprek blijken geen democratische wasstraat waarin hardnekkig verschil na één programma glanzend naar buiten rijdt, want de afstand doet ertoe: contact kan haar verzachten zonder haar op te heffen, en soms is zelfs die verzachting beperkt.

Gesprekken heten achteraf meestal pas geslaagd wanneer iemand toegeeft, wat een merkwaardig wedstrijdreglement is voor een democratie. Wie van mening verandert, bewijst dat het gesprek werkte, en wie blijft staan, geldt als koppig. De Jong laat een andere uitkomst zien: twee mensen kunnen elkaar na tien minuten iets minder als vijand lezen terwijl hun stemgedrag gewoon intact blijft.

Die uitkomst is belangrijk omdat ze overtuiging van haar kroon haalt. Een gesprek kan iets doen aan hoe ik iemand zie terwijl ik zijn standpunt nog steeds afwijs, en dat klinkt bescheiden, maar het snijdt in de overschatte afstand uit het Vlaamse onderzoek. De mens tegenover mij kan de lijn op mijn kaart iets terugduwen zonder één stap mijn kant op te zetten.

Het argument voor contact verdient daarom geen afgeraffelde behandeling, want familie is een van de weinige verbanden waarin politieke selectie vaak pas achteraf komt. Vrienden kies ik mede op smaak of levensloop, werk selecteert op opleiding en beroep, mijn tijdlijn maak ik met een duim steeds keuriger, en een broer komt zonder intakegesprek en blijft vervolgens hinderlijk lang in het systeem staan.

Online is dat steeds zeldzamer: daar kan ik een politieke tegenstander leren kennen via zijn scherpste zin, losgemaakt van de rest van zijn dinsdag, terwijl familie die montage weigert. De man met een standpunt waar ik van gruw, kan dezelfde avond de vaatwasser uitruimen en vragen of iemand nog koffie wil. Geen van beide handelingen weerlegt zijn politiek; ze verhinderen alleen dat de politiek zijn volledige lichaam opeist.

Dat verlies is klein genoeg om er gemakkelijk iets sentimenteels van te maken, en de warme familie als laatste bolwerk van beschaving is hier niet aan de orde. Families zijn ook voortreffelijke machines voor vernedering en zwijgplicht, en sommige bewaren een ruzie met de degelijkheid van goed tafelzilver, tot iemand sterft. Hun democratische nut zit in iets veel prozaïschers: ze mengen mensen op een manier die onze gekozen netwerken steeds minder hoeven te doen.

Dat onvrijwillige karakter is vaak pijnlijk, maar het heeft ook een democratische bijwerking: aan een familietafel kan iemand blijven bestaan nadat zijn politieke categorie al is afgekeurd. Hij kent de naam van je eerste huisdier en stemt op een partij die je verafschuwt, twee feiten die slecht in dezelfde slogan passen, en daarom is de tafel soms een betere correctiemachine dan het debatpodium.

Het bezwaar tegen die formulering ligt voor de hand: familie is geen publiek nutsbedrijf voor democratisch contact, en niemand hoeft een vernederende relatie te onderhouden omdat de samenleving anders haar oefenruimte verliest. Wie dat suggereert, legt het onderhoud van pluralisme bij degene die misschien al het meeste moet verdragen. Een democratisch voordeel kan bestaan zonder een individuele onderhoudsplicht te scheppen.

Pas hier, nadat de tafel dat probleem al heeft opgebouwd, komt Rawls van pas (een filosoof die zelden voor de cadeauwinkel schreef). Zijn burdens of judgment zeggen dat redelijke mensen dezelfde wereld ernstig kunnen nemen en verschillend kunnen eindigen, omdat bewijs ingewikkeld kan zijn en ervaring anders kan wegen. Wie veronderstelt dat een fatsoenlijk mens na voldoende uitleg vanzelf bij hem uitkomt, maakt van pluralisme een wachtruimte voor bekering.

Die veronderstelling is aangenaam, want een tegenstander mag anders denken zolang te geloven valt dat hij nog niet alle informatie heeft, waardoor zijn afwijking tijdelijk blijft en het eigen gelijk pedagogisch. Lastiger is de mogelijkheid dat hij mij begrijpt en mijn bronnen accepteert, om daarna dezelfde waarde nog altijd anders te wegen. Het gesprek eindigt dan zonder oplossing; alleen de koffie wordt koud.

Daar ligt de echte waarde van contact. Nabijheid lost het meningsverschil niet op, maar beperkt wel de fantasie over de ander: wie ik regelmatig ontmoet, kan mij tegenspreken zodra ik hem een overtuiging cadeau doe, terwijl wie verdwijnt, mij achterlaat met volledige creatieve vrijheid. Politieke verbeelding is op haar gevaarlijkst wanneer de gecastte persoon niet meer op de repetitie verschijnt.

Wie de sleutel heeft

Met dat argument in mijn hoofd ga ik terug naar Nancy, en nu stoort de arm mij meer, al bewijst hij niet dat Nancy gelijk had. In haar relaas is het verschil op dat moment niet langer alleen verbaal, want de ene deelnemer kan de andere lichamelijk richting uitgang bewegen en zelf in de kamer blijven.

De Jong laat zich daarom niet rechtstreeks aan deze tafel schuiven. Zijn deelnemers mochten na tien minuten stoppen en deelden geen familiegeschiedenis, en geen van hen zat in een huis waarvan één gesprekspartner de vanzelfsprekende bewoner was. Het experiment wordt daar niet zwakker van; het maakt alleen zichtbaar hoeveel extra materiaal een familieruzie meesleept voordat de eerste politieke zin valt.

Masha laat vervolgens zien dat die extra macht niet netjes aan één politieke kleur vastzit. In haar werkomgeving is zij de afwijkende stem en kiest zij voor stilte, terwijl bij Nancy de dochter blijft vragen tot het gesprek wordt beëindigd. In beide gevallen doet de ruimte mee, want ze bepaalt wie zich vertaalt en wie gewoon Nederlands denkt te spreken.

Daardoor kom ik uit bij een onderscheid dat tot hier onbenoemd bleef: het gesprek zelf kan democratisch waardevol zijn, terwijl de arbeid om het mogelijk te houden ongelijk verdeeld blijft. De een krijgt de kans zijn karikatuur te corrigeren, de ander moet daarvoor misschien opnieuw uitleggen waarom een zin hem raakt, of waarom zijn positie niet de hele persoon beschrijft. Begrip heeft geen vaste prijs, en de kassabon wordt zelden gezamenlijk bekeken.

Daarom lees ik de gesprekstips onder het RTL-artikel inmiddels met andere ogen. "Wees nieuwsgierig" is op zichzelf uitstekend advies en "Je mag je ieder moment terugtrekken" klinkt eveneens redelijk, alleen botsen die twee zinnen zodra terugtrekken verschillende gevolgen heeft. Masha kan voortaan zwijgen op het werk en Nancy kan naar huis; het gesprek stopt, maar de ruimte onthoudt welk verschil er niet meer uitgesproken wordt.

Dat weegt zwaarder dan de vraag wie die verjaardag won. Een kamer waarin niemand meer ruziet, kan gepolariseerd zijn op de stilste manier, omdat iedereen misschien gewoon heeft geleerd welk onderwerp de sfeer bederft en wie daarna degene is die weggaat. Rust is een slechte graadmeter voor pluralisme, want ook begraafplaatsen zijn opvallend conflictarm.

De bruiloft

De volgende dag zien Nancy en haar moeder elkaar op een bruiloft, en van die zaal geeft RTL mij opnieuw bijna niets. Ik weet alleen dat ze elkaar negeren en dat Nancy's vader achter zijn vrouw staat. Twee weken later is het contact nog altijd niet hersteld, zodat ik na al die meetlatten en theorie een ruimte zonder gesprek overhoud.

Een les laat zich daar gemakkelijk uit persen, maar de zaal heeft al genoeg gedaan: een bruiloft zet mensen bij elkaar die zichzelf niet allemaal hebben uitgekozen, oude familiebanden in nette kleren. Nancy en haar moeder zijn er allebei, niemand is overtuigd en niemand verdwijnt uit de familie. De ruimte blijkt alleen groot genoeg om elkaar niet te hoeven spreken.